Khi tham gia một khóa thiền, nhiều người có thể nhận thấy một điều khá rõ: trong bốn tư thế thiền là: đi, đứng, nằm và ngồi, thiền tọa thường được dành nhiều thời gian thực hành nhất. Điều này khiến không ít người thắc mắc: Vì sao thiền tọa thường được thực hành nhiều nhất?
Thực ra, cả bốn tư thế đều có thể được sử dụng để thực hành thiền. Tuy nhiên, đối với phần lớn người mới hoặc người chưa có nhiều kinh nghiệm, tư thế ngồi trên bộ gối thiền thường tạo điều kiện thuận lợi hơn để tâm trở nên an tĩnh và duy trì sự tập trung trong thời gian dài.
Thiền ngồi
Khi ngồi thiền, chúng ta thường lựa chọn một nơi tương đối yên tĩnh, ít có những diễn biến xung quanh để hạn chế sự phân tâm. Người thực hành có thể ngồi ổn định, nhắm mắt và tập trung vào một đối tượng hoặc đề mục cụ thể, chẳng hạn như hơi thở hoặc sự phồng xẹp của bụng. Khi các yếu tố bên ngoài được giảm bớt, tâm có điều kiện quay vào bên trong và duy trì sự chú ý tốt hơn.
Thiền đi
Trong khi đó, khi thực hành thiền hành, người tập phải mở mắt để quan sát đường đi và đảm bảo an toàn cho bản thân. Khi đang bước đi, chúng ta vẫn phải chú ý xem phía trước có chướng ngại vật hay không, có người hoặc phương tiện di chuyển hay không. Nếu gặp người quen, đôi khi chúng ta còn phải chào hỏi hoặc giao tiếp. Những tác động đó có thể khiến sự tập trung bị gián đoạn.
Ngay cả khi đi ở một nơi vắng vẻ, người thực hành vẫn cần quan sát đường đi để tránh va chạm hoặc mất thăng bằng. Vì vậy, thiền hành vẫn có thể giúp phát triển chánh niệm, nhưng đối với người mới, việc duy trì sự an tĩnh sâu thường khó hơn so với khi ngồi yên trong một không gian phù hợp.
Thiền đứng
Tư thế đứng cũng tương tự. Khi đứng, cơ thể phải duy trì sự thăng bằng. Các cơ vẫn phải hoạt động để giữ cơ thể ổn định, vì vậy người thực hành khó đạt được trạng thái thả lỏng hoàn toàn như khi ngồi đúng tư thế. Điều đó không có nghĩa là không thể thiền khi đứng, mà chỉ là tư thế này có thể tạo thêm một số điều kiện khiến việc an tĩnh trở nên khó khăn hơn, đặc biệt với người mới thực hành.
Thiền nằm
Còn đối với tư thế nằm, vấn đề lại nằm ở một khía cạnh khác. Khi nằm, cơ thể thường cảm thấy rất dễ chịu và thư giãn. Chính vì quá thư giãn nên người thực hành rất dễ buồn ngủ. Thay vì duy trì sự tỉnh thức và quan sát thân tâm, chúng ta có thể nhanh chóng rơi vào trạng thái nghỉ ngơi hoặc ngủ quên.
Tư thế thiền nào là tốt nhất?
Đây là lý do tư thế ngồi thường có một lợi thế khá rõ. Khi ngồi đúng tư thế, cơ thể vừa đủ ổn định, vừa có khả năng thả lỏng. Người thực hành có thể giữ lưng, đầu và cổ thẳng, đồng thời nhắm mắt để giảm bớt những kích thích từ bên ngoài. Các giác quan được hạn chế tiếp nhận những thông tin không cần thiết, từ đó tâm dễ tập trung vào đối tượng thiền hơn.
Khi tâm ít bị kéo ra bên ngoài, người thực hành có điều kiện quan sát rõ hơn những gì đang diễn ra bên trong mình. Có thể đó là hơi thở, những cảm giác trên cơ thể, những suy nghĩ đang xuất hiện hoặc những trạng thái cảm xúc đang sinh khởi. Từ đó, việc thực hành trở nên rõ ràng và liên tục hơn.
Tất nhiên, không nên hiểu rằng chỉ có ngồi thiền mới có thể đạt được sự an tĩnh. Đối với những người đã có thời gian tu tập lâu năm và năng lực thiền tập vững vàng, họ có thể duy trì sự tỉnh thức trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Đi, đứng, nằm hay ngồi đều có thể trở thành cơ hội để thực hành.
Những người có năng lực thiền tập tốt thậm chí có thể đang đi, sau đó dừng lại, nhắm mắt và nhanh chóng đưa tâm trở về trạng thái an tĩnh. Điều này cho thấy khả năng an định không hoàn toàn phụ thuộc vào tư thế, mà còn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực thực hành của mỗi người.
Tuy nhiên, đối với phần lớn chúng ta, đặc biệt là những người mới bắt đầu, tư thế ngồi vẫn là lựa chọn thuận lợi để xây dựng nền tảng thiền tập. Khi ngồi trong một không gian yên tĩnh, cơ thể ổn định, mắt khép lại và sự chú ý được đặt vào một đề mục, chúng ta có nhiều điều kiện hơn để giảm phân tâm và hướng tâm vào bên trong.
Vì vậy, nếu bạn là người năng động, thường xuyên bận rộn hoặc có rất nhiều suy nghĩ trong đầu, đừng nghĩ rằng mình không phù hợp với thiền. Bạn không cần phải trở thành một người chậm chạp hay thay đổi hoàn toàn tính cách của mình. Bạn chỉ cần dành một khoảng thời gian nhất định mỗi ngày, tìm một nơi phù hợp, ngồi xuống và bắt đầu quan sát chính mình.
Có thể ban đầu tâm vẫn còn rất nhiều suy nghĩ. Có thể bạn chỉ ngồi được vài phút đã thấy khó chịu hoặc muốn đứng dậy. Điều đó hoàn toàn bình thường. Thiền không phải là cuộc thi xem ai có thể ngồi yên lâu hơn. Điều quan trọng là bạn bắt đầu tạo cho mình một khoảng thời gian để quay về, quan sát thân và tâm, rồi từng bước xây dựng khả năng an trú trong hiện tại.
Thiền tọa được thực hành nhiều trong các khóa thiền không phải vì những tư thế khác không thể thực hành, mà bởi tư thế ngồi thường tạo điều kiện thuận lợi nhất cho sự ổn định, tỉnh thức và an tĩnh của tâm, đặc biệt đối với người mới. Khi đã có nền tảng vững vàng, bạn có thể từng bước mang sự tỉnh thức ấy vào cả lúc đi, đứng, nằm và mọi hoạt động trong đời sống hằng ngày.
